Yagiz Kaan Erdogmus: 2716 Elo tuổi 15 và khoảng trống dữ liệu sau những dòng kỷ lục

Trong một phòng thi đấu im đến mức nghe rõ tiếng quân cờ gỗ chạm vào bàn, một cậu bé mười lăm tuổi ngồi bất động trước thế cờ. Cậu không nhìn đối thủ. Cậu cũng không nhìn khán phòng, nơi vài người lớn đang cúi xuống ghi chép. Cậu nhìn vào khoảng trống giữa hai quân Tốt, nơi vài giây nữa thôi sẽ có một quân cờ được đặt xuống và cả ván đấu sẽ rẽ sang hướng khác. Không ai trong phòng biết rằng đó là khoảnh khắc cuối cùng trước khi cái tên ấy biến thành một dòng kỷ lục nằm im trong cơ sở dữ liệu. Cách đó vài nghìn cây số, trên màn hình của tôi ở Thượng Hải, bảng xếp hạng trực tiếp nhảy qua ngưỡng 2700. Tên cậu là Yagiz Kaan Erdogmus, người Thổ Nhĩ Kỳ, mười lăm tuổi. Theo dữ liệu được công bố, cậu là kỳ thủ trẻ nhất trong lịch sử chạm mốc 2700 Elo trên bảng xếp hạng trực tiếp, và trước đó từng là người trẻ nhất lọt vào top 100, top 50 rồi top 20 thế giới. Hiện tại cậu đứng thứ 26 với 2716 Elo. Để hiểu vì sao những dòng kỷ lục ấy khiến làng cờ Thổ Nhĩ Kỳ rung lên, phải nhìn vào bản đồ lực lượng phía sau cậu. Shakhriyar Mamedyarov, tay cờ người Azerbaijan từng đạt đỉnh 2820 Elo, là người đầu tiên công khai nhắc tới cột mốc 2900 như một đích đến có thật dành cho Erdogmus. Một kỳ thủ từng nằm ở tầng cao nhất của làng cờ không dễ nói câu ấy với một thiếu niên. Nhưng Mamedyarov không nói một mình. Ở tuổi mười bảy, Ediz Gürel, cùng quốc tịch, cũng đang leo những bậc thang tương tự. Hai cái tên Thổ Nhĩ Kỳ nằm cạnh nhau trong các danh sách kỳ thủ trẻ, và đó là dấu hiệu của một hệ thống, không phải của một phép màu. Chính Erdogmus, trong những phát biểu được dẫn lại, nói rằng cậu muốn cờ vua trở nên phổ biến ở Thổ Nhĩ Kỳ, muốn đất nước mình đi theo con đường mà Ấn Độ đã đi: biến cờ vua từ môn chơi của một nhóm nhỏ thành thứ mà trẻ con ở mọi thành phố đều có thể tiếp cận. So sánh với Ấn Độ là cách nói đầy tham vọng, và cũng rất đúng chỗ. Ấn Độ từng có một ngọn hải đăng mang tên Viswanathan Anand, rồi sau đó là cả một thế hệ mọc lên cùng lúc. Muốn có một cánh rừng, trước hết phải có đất. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, dấu hiệu về mảnh đất ấy nằm ở chỗ người ta bắt đầu nói về cờ vua như một môn thể thao quốc gia, chứ không như một trò chơi ngoại khóa của vài gia đình khá giả. Vùng Kavkaz và Tiểu Á vốn không xa lạ với cờ vua đỉnh cao. Các trường phái huấn luyện ở đây nổi tiếng về kỹ thuật tàn cuộc và sự bền bỉ trong những ván đấu dài. Khi một thiếu niên Thổ Nhĩ Kỳ xuất hiện trong top 30 thế giới ở tuổi mười lăm, cậu ta không bước ra từ khoảng không. Cậu ta bước ra từ một dòng chảy đã chảy âm thầm nhiều năm, qua những giải trẻ, những chuyến tập huấn, những buổi phân tích không ai chụp ảnh. Bảng thành tích của Erdogmus là một dãy mốc tuổi liên tiếp. Cậu chạm 2600 Elo ở tuổi 13 năm 2 tháng 15 ngày. Cậu nắm mức Elo cao nhất trong lịch sử dành cho lứa tuổi 12, rồi lứa tuổi 13, rồi lứa tuổi 14. Cậu là người trẻ nhất lọt vào top 100, rồi top 50, rồi top 20. Và mới nhất, cậu là người trẻ nhất vượt 2700 Elo trên bảng xếp hạng trực tiếp. Wei Yi của Trung Quốc, người từng giữ kỷ lục trước đó, là điểm đối chiếu chuẩn mực cho toàn bộ đường cong này. Đọc dãy số ấy, tôi nhớ tới thói quen của mình. Mỗi thứ Tư, tôi đến các sân tập trẻ, ngồi lại tới khi người cuối cùng rời đi, ghi lại nhịp thở và ánh mắt của những đứa trẻ chưa ai biết tên. Nhiều năm trước, tôi từng bỏ một cuộc họp tòa soạn ở Thượng Hải để đứng nhìn một cậu bé mười bảy tuổi tập sút phạt, chỉ vì muốn lưu lại cử chỉ của bàn chân cậu trước thời điểm cả thế giới biết đến cậu. Thứ tôi theo đuổi khi ấy không phải là thành tích, mà là khoảng thời gian mong manh trước khi thành tích ra đời. Khi thần đồng mười lăm tuổi vẫn chưa biết mình sắp thành huyền thoại, cậu ta chơi cờ theo một cách hoàn toàn khác: không có gì để mất, và không có gì phải bảo vệ. Nhưng một đường cong dốc không phải là một lý lịch. Dữ liệu được công bố về Erdogmus cho biết cậu vượt ngưỡng nào ở tuổi nào; nó không cho biết cậu đã chơi những ván cờ gì. Không có hệ thống khai cuộc nào được ghi lại trong nguồn tin. Không có tỷ lệ trùng khớp với động cơ phân tích, không có chỉ số chính xác theo kiểm soát thời gian, không có mẫu đối thủ đủ dày để khẳng định tốc độ tăng Elo này bền vững. Elo đo kết quả, và kết quả phụ thuộc vào việc bạn đánh với ai. Với một thiếu niên mười lăm tuổi đi lên nhanh như vậy, phần lớn các ván đấu diễn ra ở các giải mở, nơi mặt bằng đối thủ thấp hơn nhiều so với các siêu giải mời. Một chuỗi thắng trước đối thủ 2400 và một chuỗi thắng trước đối thủ 2700 có thể cho ra cùng một mức cộng điểm, nhưng chúng không cùng một giá trị. Đó là lý do cột mốc 2700 đạt được trên bảng trực tiếp giữa một giải đấu mang ý nghĩa khác với 2700 trên danh sách chính thức công bố đầu tháng. Bảng trực tiếp nhảy theo từng ván; nó nhạy với việc bạn bốc thăm gặp ai, nhạy với việc bạn được cầm quân Trắng hai ván liên tiếp hay không, nhạy với cả việc bạn có phải chơi ván cuối sau một ngày nghỉ ngắn. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các giải mở và các vòng đấu quốc tế, có một điều ít được nói ra: kỷ lục tuổi tác là loại kỷ lục dễ phá nhất trong cờ vua hiện đại, bởi mỗi năm lại có thêm một ngưỡng mới để thi nhau phá. Sau 2600 có 2650, sau 2700 có 2750; sau top 100 có top 50, top 20, top 10. Thế hệ trước chỉ có vài cột mốc lớn để đo. Bây giờ cơ sở dữ liệu cho phép cắt đường cong thành hàng chục lát mỏng, và mỗi lát mỏng là một dòng tiêu đề. Khoảng cách giữa 2716 của Erdogmus và đỉnh 2820 của Mamedyarov là hơn một trăm điểm Elo. Trên giấy, đó là quãng đường một kỳ thủ trẻ có thể đi trong vài mùa giải. Trên thực tế, đó là khoảng cách giữa người đứng thứ hai mươi sáu thế giới và người từng tranh ngôi số một. Ở tầng 2700, mỗi điểm Elo tương ứng với hàng trăm giờ phân tích, hàng nghìn ván tập, và một sự ổn định tâm lý mà không thần đồng nào có sẵn trong hành trang. Có một câu hỏi kỹ thuật mà dãy kỷ lục ấy chưa trả lời. Ở tuổi mười lăm, sức mạnh của một kỳ thủ 2700 nằm ở đâu? Thường là ở khả năng tính toán biến động và kỹ thuật tàn cuộc, trong khi phần khai cuộc vẫn dựa vào sự chuẩn bị của người huấn luyện. Khi các đối thủ bắt đầu chuẩn bị chuyên biệt cho mình, một thiếu niên sẽ phải tự xây dựng hệ thống của riêng cậu ta. Quãng thời gian đó, thường rơi vào khoảng mười bảy tới hai mươi tuổi, là nơi nhiều đường cong đẹp nhất bị bẻ gãy. Và còn một khoảng trống khác. Không ai công bố cậu bé mười lăm tuổi ấy chơi bao nhiêu ván một năm, ngủ bao nhiêu tiếng, tập bao nhiêu giờ trước màn hình, hay đôi mắt cậu chịu tải ra sao sau mỗi giải đấu. Các liên đoàn đưa ra những thông tin phục vụ câu chuyện họ muốn kể, phần nằm trong phòng y tế thì ở lại phòng y tế. Với người viết, đó là vùng tối, và cách tôn trọng vùng tối là không lấp đầy nó bằng suy diễn. Có một cám dỗ trong cách kể chuyện về thần đồng: biến mỗi bước tiến thành bằng chứng cho một tương lai đã được định sẵn. Tôi từng mắc cái sai lãng mạn ấy. Sai lầm lãng mạn nhất của tôi là tin rằng quân cờ biết làm thơ, rằng một nước đi đẹp ở tuổi mười lăm đủ để bảo chứng cho hai mươi năm sau. Thực tế khô khan hơn nhiều. Khoảng cách giữa 2716 và 2900 không phải một khoảng cách tuyến tính; đó là vùng đất nơi phần lớn thần đồng biến mất. Cột mốc 2900 mà Mamedyarov nhắc tới là câu nói hào phóng của một đàn anh, không phải một dự báo kỹ thuật. Trong cờ vua, đi từ 2700 lên 2750 khó hơn đi từ 2500 lên 2700 rất nhiều, bởi mỗi trận thắng chỉ cộng một phần nhỏ điểm số, còn mỗi trận hòa trước đối thủ yếu hơn đã là một mất mát. Điểm mù lớn nhất nằm ở chỗ khác. Người ta đang đo một cậu bé bằng thước đo của người lớn, rồi lấy chính thước đo ấy để tiên đoán tương lai. Nhưng thứ quyết định sự nghiệp của một kỳ thủ không phải là tuổi lúc chạm ngưỡng, mà là khả năng chịu đựng những năm tháng không ai nhìn. Giai đoạn mười chín tới hai mươi ba tuổi, khi các đối thủ cùng lứa đã trưởng thành và không còn ai xem bạn là hiện tượng, mới là giai đoạn định hình con người thi đấu của bạn. Còn so sánh với Ấn Độ thì cần đặt đúng chỗ. Ấn Độ không sản sinh một thần đồng; họ xây một hệ thống trong ba thập kỷ quanh một ngọn hải đăng, rồi hệ thống ấy tự sản sinh ra một thế hệ. Thổ Nhĩ Kỳ hiện có hai cái tên trẻ và một khát vọng được nói ra rất to. Khoảng cách giữa khát vọng và hệ thống là ba tới năm năm lao động lặng lẽ, và trong quãng thời gian đó, truyền thông sẽ chỉ nhớ tới những dòng tiêu đề. Điều đáng theo dõi trong mười hai tháng tới không phải việc Erdogmus có chạm 2800 hay không. Điều đáng theo dõi là khi cậu mười chín tuổi, lúc sự mới mẻ đã cạn, cậu còn chơi cờ theo cách của ngày hôm nay hay không. Khán phòng trống vẫn giữ nguyên tiếng vỗ tay của những người đã rời đi, và sau ba thập kỷ cầm bút, tôi nhận ra mình chưa từng viết về thể thao. Tôi viết về khoảnh khắc trước khi một con người trở thành điều mà người khác kể về họ.