Bóng chuyền nữ Việt Nam sa sút: Khi hai biên bị chặn đứng, phụ công thành tay đập chủ lực

Có một chi tiết tôi không gạt được khỏi đầu sau khi xem lại băng ghi hình cả mùa giải của đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam: Bích Thuy, một phụ công, nằm trong nhóm ghi điểm nhiều nhất đội.

Trong bóng chuyền đỉnh cao, phụ công đánh ở vị trí số 3 không phải là người gánh điểm. Vai trò của cô là kéo giãn khối chắn, ép đối phương phải chú ý vào giữa lưới, để hai biên số 4 và số 2 có khoảng trống mà kết thúc. Khi phụ công trở thành chân ghi điểm chính, hệ thống đã đảo ngược: thứ lẽ ra chỉ là mồi nhử đã biến thành van xả. Đó là dấu hiệu rõ nhất cho thấy đường bóng ra hai biên của Việt Nam đã tắc.

Mùa giải vừa qua, kết quả nói lên gần như toàn bộ câu chuyện. AVC Cup: đứng thứ ba, không vào chung kết, chấm dứt chuỗi ba năm vô địch. SEA V.Cup: về nhì ở giai đoạn một, rồi thua trắng 0-3 ở giai đoạn hai. Giải vô địch châu Á: chỉ thắng một trận. Asiad: đứng thứ bảy. Bốn đấu trường, bốn kết quả đều dưới chuẩn cũ. Không giải nào là ngoại lệ.

Nhưng nếu chỉ nhìn bảng kết quả, ta sẽ bỏ qua thứ đáng nói hơn. Danh sách thua trận chia làm hai cực rõ rệt. Thua Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc là chuyện được dự liệu. Thua Indonesia hai lần, thua Philippines, thua Kazakhstan là chuyện khác hẳn về bản chất. Nhóm sau là những đội mà Việt Nam từng xếp trên. Cú sụp ở nhóm đó không đến từ khoảng cách trình độ nền, mà đến từ những gì xảy ra trong trận.

Điểm đáng mổ xẻ nhất nằm ở chỗ đường bóng số 4 và số 2 liên tục bị chắn đứng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, vấn đề ở hai cánh không nằm ở lực đập. Vấn đề là nhịp. Bóng được đưa lên quá chậm, quá lộ, khối chắn đối phương kịp khép lại thành một bức tường hai người trước khi tay đập tiếp xúc bóng. Một tay đập biên bị chắn hai lần trong một hiệp là chuyện bình thường. Bị chắn liên tục suốt trận là chuyện của hệ thống.

Hệ thống ấy bắt đầu từ đường chuyền một. Nếu bóng tiếp nhận không vào vùng lý tưởng, chuyền hai không có đủ lựa chọn để chạy biến hóa. Cô buộc phải đẩy bóng ra biên theo quỹ đạo an toàn nhất, và quỹ đạo an toàn nhất luôn là quỹ đạo mà đối phương đoán được. Vòng luẩn quẩn: chuyền một kém, chuyền hai bị động, biên bị chắn, đội mất điểm, chuyền một càng căng.

Có một chi tiết cho thấy vấn đề không nằm hoàn toàn ở khâu kiểm soát bóng. Nếu chuyền một sụp hoàn toàn, chuyền hai đã không thể lên bóng cho phụ công. Việc Bích Thuy vẫn ghi điểm đều đặn nghĩa là bóng vẫn lên được giữa lưới, nhưng hai biên vẫn bị vô hiệu hóa. Nói cách khác: bóng kiểm soát được, nhưng chất lượng pha đập biên và khả năng phân phối của chuyền hai mới là chỗ hổng thật.

Thêm một tầng nữa. Suốt mùa, ban huấn luyện phải xoay ba cái tên khác nhau vào vị trí đối chuyền: Đoàn Thị Xuân, Thanh Thúy, Nguyễn Thị Uyên. Đối chuyền là vai trò đập bên phải, góc chạy đà khác, yêu cầu khác về đối đầu với khối chắn. Đẩy một tay đập biên sang đánh đối chuyền là giải pháp chữa cháy, và nó thường kéo cả hiệu suất tấn công lẫn khả năng chắn bên phải đi xuống. Sự tồn tại của giải pháp chữa cháy ấy nói lên một điều: đội không có đối chuyền tự nhiên nào đủ tin cậy.

Đây là lúc cần nói về con người. Nguyễn Thị Trinh vắng mặt vì lý do gia đình. Hoàng Thị Kiều Trinh chấn thương. Vi Thị Như Quỳnh rời đội vì lý do cá nhân. Nguyễn Thị Uyên chấn thương nặng. Bốn trụ cột, bốn lý do khác nhau, cùng một mùa. Không đội tuyển hạng hai nào hấp thụ nổi cú sốc ấy mà không có một hệ thống kế thừa dày. Việt Nam mùa này không có.

Rồi đến Thanh Thúy. Đội trưởng, tay đập chủ lực, người được kỳ vọng gánh toàn bộ hàng công. Cô ghi 36 điểm tại Asiad với hiệu suất thấp. Nhiều người đọc dòng thống kê ấy như một lời buộc tội. Tôi đọc nó theo cách khác.

Hãy nhìn lịch thi đấu của cô trong năm: mùa giải câu lạc bộ ở Nhật trong màu áo Gunma Green Wings, rồi về nước đánh cho VTV Bình Điền Long An, rồi bốn giải đấu cấp đội tuyển quốc gia liên tiếp từ tháng Một. Đó là lịch trình của một người bị rút cạn, chứ không phải của một người thiếu tài năng. Hiệu suất giảm sau một khối lượng vận động như vậy là hệ quả sinh học, không phải lỗi đạo đức.

Một đội bóng chỉ có một mũi tấn công đáng tin cậy thì không có chiến thuật. Nó chỉ có một hy vọng.

Đây là chỗ tôi muốn rẽ khỏi câu chuyện mà truyền thông đang kể. Câu chuyện ấy có tiêu đề quen thuộc: sa sút, hết thời, thế hệ vàng đi qua. Tôi không phủ nhận việc kết quả đi xuống. Tôi phản đối cách quy nguyên nhân.

Có hai cách giải thích một năm thất bát. Cách thứ nhất: năng lực nền của đội đã tụt. Cách thứ hai: năng lực nền vẫn còn, nhưng các biến số nằm ngoài năng lực ấy — sẵn có lực lượng, phân bổ thể lực, lịch thi đấu — đã quay lưng lại với đội. Bằng chứng trong tay nghiêng về cách thứ hai. Một đội thật sự hết thời sẽ thua đều đặn trước mọi cấp độ đối thủ. Đội này thua đúng nhóm đối thủ mà nó từng thắng, trong đúng giai đoạn nó mất bốn trụ cột.

Nhưng tôi cũng không muốn rơi vào cái bẫy ngược lại — kiểu biện hộ rằng mọi thứ đều tại chấn thương và lịch thi đấu. Có một biến số không thể đổ lỗi cho ai: Indonesia và Philippines đã tiến bộ thật. Hai lần thua Indonesia trong một năm không phải tai nạn thống kê. Khoảng cách của Việt Nam với nhóm bám đuổi phía sau đã hẹp lại, và phần hẹp lại ấy không hoàn toàn do Việt Nam lùi. Một phần là do người khác tiến.

Điều đó làm cho cuộc hồi sinh khó hơn. Nếu đối thủ đứng yên, Việt Nam chỉ cần lấy lại đội hình là xong. Khi đối thủ đã tiến, Việt Nam phải tiến nhanh hơn cả quãng mình từng lùi.

Có một điểm nữa mà tôi cho là bị đánh giá thấp: sự lệch pha về phong độ của nhóm cựu binh. Kim Thoa, Bích Thuy, Khánh Đang là những gương mặt gắn bó lâu năm. Mùa này, gần như không ai đạt đỉnh phong độ cùng lúc với ai. Trong bóng chuyền, đó là triệu chứng của quản lý thể lực và lịch thi đấu, chứ không phải của tuổi tác đơn thuần. Một đội có thể có cựu binh chơi hay. Một đội không thể có cựu binh chơi hay khi mỗi người đạt đỉnh ở một thời điểm khác nhau.

Về huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt, tôi giữ thái độ thận trọng. Việc đội không điều chỉnh kịp ở các thời điểm then chốt được nhắc nhiều, và khuôn mẫu thua nhóm dưới cơ phần nào ủng hộ nhận định ấy. Nhưng đánh giá năng lực điều chỉnh của một huấn luyện viên chỉ từ kết quả là đánh giá thiếu. Không có dữ liệu chi tiết về từng pha đổi người, từng lần xin hội ý, tôi không đủ cơ sở để kết luận. Cái tôi đủ cơ sở để nói là: kết quả đã tạo ra áp lực, và áp lực ấy sẽ định hình mùa tới.

Đội tuyển đã không tự chẩn đoán được sớm. Đó mới là tổn thất thật của một mùa giải.

Nhìn rộng ra, đây không chỉ là câu chuyện của một đội bóng. Khi một đội tuyển quốc gia sa sút sau một chu kỳ thành công, dòng chảy tác động lan ra cả hệ thống. Các giải trong nước mất đi sức hút truyền thông. Cơ hội xuất ngoại của thế hệ kế tiếp hẹp lại, vì câu lạc bộ nước ngoài mua cầu thủ dựa trên hình ảnh đội tuyển. Sự quan tâm của người hâm mộ khu vực dịch chuyển về phía những đội đang lên. Thành tích của Thanh Thúy ở Nhật là một điểm sáng, nhưng nó cũng phơi ra căng thẳng giữa nghĩa vụ câu lạc bộ và nghĩa vụ quốc gia — một căng thẳng mà bóng chuyền nữ Việt Nam chưa có cơ chế để quản lý.

Tôi đã xem bóng chuyền đủ lâu để biết một điều về những mùa giải như thế này. Chúng không nói dối về vấn đề, nhưng chúng thường nói sai về nguyên nhân. Một năm mà bốn trụ cột cùng vắng mặt, một ngôi sao cày ải suốt mười hai tháng, và một hệ thống tấn công bị đọc như sách — năm ấy không chứng minh rằng nền bóng chuyền đã cạn tài năng. Nó chứng minh rằng cấu trúc đỡ lấy tài năng ấy đã mỏng.

Sân không có khán giả vẫn giữ lại tiếng vỗ tay của lịch sử, nhưng sân có khán giả chỉ vỗ tay cho hiện tại. Việt Nam đang ở đúng khoảng giữa hai thứ đó. Và câu hỏi thật của mùa tới không phải là đội có lấy lại được phong độ hay không. Câu hỏi là: khi Thanh Thúy trở về từ Nhật, khi Kiều Trinh bình phục, khi Như Quỳnh và Nguyễn Thị Trinh có thể trở lại — đội tuyển đã xây được một hàng công thứ hai chưa, hay vẫn đang chờ đúng một người cứu?