Bên trong kỳ chuyển nhượng V.League: Dòng tiền đi qua hợp đồng tự do

Buổi sáng cuối tháng Sáu, tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba khán đài sân Hàng Đẫy. Không có trận đấu nào. Chỉ có một buổi kiểm tra thể lực của một đội V.League, và dưới nắng sớm, hai mươi cầu thủ đang chạy những vòng bền cuối cùng quanh vòng cấm địa. Góc phải sân, chỗ cỏ đã bạc màu vì mỗi chiều đều có một nhóm cầu thủ trẻ ra sút thêm, vẫn còn những vệt giày chưa kịp phẳng lại.

Phía sau tôi, ở dãy ghế có mái che, ba người đàn ông mặc sơ mi trắng nói chuyện bằng giọng rất nhỏ. Một người giữ tập hồ sơ nhựa trong. Một người liên tục nhìn đồng hồ. Người thứ ba không nói gì suốt bốn mươi phút, chỉ gật đầu hai lần.

Gần năm mươi năm cầm sổ theo các đội bóng, tôi học được một điều: phần lớn những gì quyết định một mùa giải hiếm khi xảy ra trên sân cỏ. Nó xảy ra ở hành lang khách sạn, ở bãi đỗ xe sau giờ tập, ở một quán cà phê cách trung tâm huấn luyện ba cây số, nơi một người đại diện ngồi chờ hai tiếng chỉ để gặp đúng một người.

Cuối buổi sáng hôm đó, tôi đếm được năm chiếc ô tô đỗ trước cổng trung tâm. Ba biển Hà Nội, một biển Nghệ An, một biển Nam Định. Tôi không ghi những chi tiết này vào trang thống kê. Tôi ghi vào phần ghi chú tay, chỗ tôi vẫn dành cho những thứ chưa giải mã được.

Một sân tập vắng vào buổi sáng chẳng nói gì với người đi ngang qua. Nó đang giữ nhịp cho những ai biết im lặng.

Giai đoạn nghỉ giữa giải là lúc thị trường V.League sống động nhất, và cũng là lúc những thương vụ ít được nhắc tới nhất được thực hiện. Khác với các giải châu Âu, nơi cửa sổ chuyển nhượng mùa hè kéo dài ba tháng với hàng trăm bản tin mỗi ngày, V.League có một thị trường nhỏ hơn, kín hơn, và phần lớn giao dịch diễn ra mà không có thông cáo chính thức nào.

Điều đầu tiên cần hiểu về V.League là cấu trúc sở hữu. Phần lớn các câu lạc bộ không tự nuôi mình bằng doanh thu bóng đá. Tiền bản quyền truyền hình mà giải chia cho từng đội là một khoản nhỏ so với tổng chi phí vận hành một mùa. Doanh thu bán vé, áo đấu và tài trợ áo cũng không đủ bù. Phần lớn ngân sách đến từ doanh nghiệp chủ quản: một tập đoàn bất động sản, một công ty viễn thông, một ngân hàng, một doanh nghiệp sản xuất, hoặc trong một vài trường hợp, từ nguồn lực của một cơ quan nhà nước.

Cấu trúc đó không xấu tự thân. Nó chỉ tạo ra một hệ quả: dòng tiền của câu lạc bộ không phụ thuộc vào khán giả, mà phụ thuộc vào quyết định của một vài người ở tầng trên cùng của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp làm ăn tốt, quỹ lương mở rộng. Khi doanh nghiệp gặp khó, hợp đồng bị đóng băng giữa mùa, thậm chí nợ lương kéo dài qua nhiều tháng.

Tôi từng chứng kiến một đội bóng có học viện thuộc loại tốt nhất nước, đào tạo ra một thế hệ cầu thủ mà cả nền bóng đá phải cảm ơn, nhưng vào cuối mùa, ban huấn luyện phải tự ứng tiền để lo chuyến bay cho đội. Không có bản cáo bạch nào ghi lại chuyện đó. Chỉ có những người ngồi trong phòng thay đồ biết.

Hợp đồng tự do là trung tâm của thị trường V.League. Trong một mùa chuyển nhượng điển hình, số thương vụ có phí chuyển nhượng thực sự rất ít. Phần lớn là cầu thủ hết hạn hợp đồng, cầu thủ thanh lý, cầu thủ được cho mượn, và những bản hợp đồng mà trên giấy tờ không có đồng nào đổi chủ.

Nhưng tiền vẫn chảy. Nó chảy qua một kênh khác: phí ký kết hợp đồng, khoản tiền mà câu lạc bộ trả trực tiếp cho cầu thủ và người đại diện khi cầu thủ đến theo dạng tự do.

Đây là điểm tôi muốn dành nhiều thời gian nhất, vì nó giải thích gần như toàn bộ cách thị trường này vận hành.

Khi một cầu thủ hết hạn hợp đồng với câu lạc bộ cũ, câu lạc bộ mới không phải trả phí chuyển nhượng cho ai cả. Trên hồ sơ, thương vụ có giá trị bằng không. Vì thế nó không xuất hiện trong bất kỳ bảng tổng kết chuyển nhượng nào. Không có cột giá trị, không có kỷ lục nào bị phá, không có dòng tin nào ghi "thương vụ đắt giá thứ ba của mùa giải".

Nhưng khoản tiền vẫn rời khỏi tài khoản câu lạc bộ. Nó đi thẳng vào túi cầu thủ và người đại diện dưới những cái tên khác nhau: phí ký kết, thưởng lót tay, hỗ trợ ổn định cuộc sống, thưởng gia nhập. Một cầu thủ nội hàng đầu chuyển đội theo dạng tự do có thể nhận khoản lót tay tương đương vài tháng, thậm chí vài năm lương. Tổng giá trị hợp đồng bốn năm, cộng các khoản thưởng, đôi khi cao hơn hẳn mức mà chính câu lạc bộ đó sẵn sàng trả nếu phải mua đứt.

Nói cách khác, thị trường V.League không thiếu tiền. Nó chỉ chảy vào chỗ không ai kiểm đếm.

Quỹ lương là nơi khoản tiền đó lộ diện rõ nhất. Qua nhiều mùa theo dõi, những mức mà tôi thu thập được từ nhiều nguồn khác nhau ở các câu lạc bộ cho thấy quỹ lương thường chiếm khoảng 55 đến 70 phần trăm tổng chi phí hoạt động của một đội V.League. Con số đó cao hơn nhiều so với các giải có doanh thu truyền hình lớn, nơi quỹ lương chỉ chiếm khoảng một nửa.

Ở nhóm cầu thủ nội hàng đầu, mặt bằng lương phổ biến rơi vào khoảng 40 đến 70 triệu đồng mỗi tháng, cá biệt có trường hợp vượt mức đó. Nhóm cầu thủ trụ cột phổ thông nhận khoảng 15 đến 30 triệu. Cầu thủ trẻ vừa lên đội một thường chỉ nhận 5 đến 10 triệu, có khi thấp hơn, kèm theo những khoản thưởng theo trận. Với ngoại binh, mặt bằng phổ biến nằm trong khoảng 5.000 đến 15.000 đô la Mỹ mỗi tháng, tùy vị trí và tùy việc câu lạc bộ đang cần gấp hay không.

Người đại diện là mắt xích ít được nói tới nhất. Hoa hồng phổ biến trong thị trường này rơi vào khoảng 5 đến 10 phần trăm tổng giá trị hợp đồng, nhưng cách tính rất khác nhau: có trường hợp tính trên lương năm đầu, có trường hợp tính trên toàn bộ giá trị nhiều năm, có trường hợp gộp cả phí ký kết vào phần trăm. Một hợp đồng ba năm với một cầu thủ nội hàng đầu, sau khi đi qua tay người đại diện, có thể đội thêm một khoản không hề nhỏ lên chi phí thực tế của câu lạc bộ.

Điểm mấu chốt nằm ở đây: hệ thống cấp phép câu lạc bộ mà Liên đoàn Bóng đá Việt Nam và Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam áp dụng, dựa trên tiêu chuẩn của Liên đoàn Bóng đá châu Á, có yêu cầu về phương diện tài chính. Câu lạc bộ phải chứng minh không có khoản nợ quá hạn với cầu thủ, với cơ quan thuế, với các câu lạc bộ khác. Đó là một khung kiểm soát có thật, và nó có tác dụng nhất định.

Nhưng khung đó đo cái gì? Nó đo nợ quá hạn, đo việc trả lương đúng hạn, đo việc hồ sơ có hợp lệ hay không. Nó không đo quỹ lương trên doanh thu. Nó không đo phí ký kết. Nó không đo hoa hồng đại diện. Một câu lạc bộ có thể vượt qua kỳ kiểm tra cấp phép một cách trọn vẹn trong khi chi 70 phần trăm ngân sách cho lương và lót tay, trong khi doanh thu tự thân gần như bằng không.

Vì thế, khi ai đó nói V.League thiếu minh bạch vì ít công bố phí chuyển nhượng, tôi thấy cách đặt vấn đề đó chưa chạm đúng chỗ. Vấn đề không nằm ở những thương vụ có phí bị giấu. Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn tiền không đi qua hình thức mà chúng ta đang cố kiểm đếm.

Một hệ quả kéo theo là chủ nghĩa ngắn hạn. Hợp đồng một năm, hoặc một năm kèm điều khoản gia hạn, trở thành chuẩn mực. Với câu lạc bộ, đó là cách giữ chi phí linh hoạt. Với cầu thủ, đó là sự bấp bênh triền miên. Một tuyển thủ quốc gia có thể bước vào mùa giải mà chưa biết mình sẽ ở đâu sáu tháng sau. Học viện đào tạo một cầu thủ trong tám năm, câu lạc bộ đưa anh ta lên đội một trong một năm, rồi mất anh ta theo dạng tự do ở năm thứ hai, không thu về đồng nào.

Người hâm mộ nhìn vào bảng tin và thấy những cái tên đổi chỗ. Họ không thấy cấu trúc hợp đồng. Nhưng đội bóng không đổi nhịp vì chiến thuật. Nó đổi nhịp vì những gánh nặng không ai nhìn thấy.

Mỗi mùa giải, truyền thông lại có một câu chuyện cổ tích để kể. Một cầu thủ từ tỉnh lẻ, một đội hạng Nhất hạ gục ông lớn ở Cúp Quốc gia, một thủ môn ban ngày sửa xe máy và ban tối bắt chính. Những câu chuyện đó lan rất nhanh, được chia sẻ hàng nghìn lần, rồi biến mất sau hai tuần.

Điều đáng nói là sau khi câu chuyện kết thúc, cấu trúc phân bổ nguồn lực gần như không thay đổi. Đội bóng nhỏ vẫn nhận phần chia ít nhất từ bản quyền truyền hình. Học viện ở tỉnh vẫn không có đủ sân tập, đủ bác sĩ, đủ chuyên gia thể lực. Cầu thủ từ những lò đào tạo tốt vẫn phải chuyển tới các trung tâm lớn hơn để có thu nhập sống được. Câu chuyện cổ tích bị tiêu thụ rồi vứt bỏ, và cái được gọi là cải cách cơ cấu phân bổ thì mãi không đến.

Có một thói quen khác cũng cần soi lại: cách chúng ta viết về cầu thủ trẻ. Nhiều năm trước, tôi từng viết một bài chê một cầu thủ còn rất trẻ là liều lĩnh và thiếu kỷ luật. Bảy năm là quãng đường mà một lời xin lỗi phải lăn xuyên qua một thế hệ cầu thủ. Khi tôi gặp lại anh ở một giải đấu lớn, anh đã là trụ cột, và anh cười khi tôi xin lỗi. Nhưng điều tôi học được không nằm ở phản ứng của anh. Nó nằm ở chỗ: một câu chữ trong bài báo có thể đi theo một cầu thủ lâu hơn cả một chấn thương.

Cùng lúc đó, một xu hướng khác đang định hình thị trường: các câu lạc bộ chi nhiều hơn cho tiền đạo ngoại nhập, trong khi phần chi cho huấn luyện trẻ gần như đứng yên. Nhiều đội sẵn sàng trả cho một tiền đạo ngoại khoản lương gấp ba lần mức cao nhất của cầu thủ nội, nhưng không có nổi một chuyên gia phân tích dữ liệu. Kết quả là những bàn thắng đến từ ngoại binh, còn sức mạnh của đội tuyển quốc gia lại đến từ những học viện trưởng thành trong im lặng.

Có ba tín hiệu tôi cho rằng người hâm mộ nên theo dõi trong kỳ chuyển nhượng này, thay vì chạy theo tin đồn.

Thứ nhất là độ dài hợp đồng. Một đội ký toàn hợp đồng một năm đang nói với bạn rằng họ không tin vào kế hoạch dài hạn, bất kể họ tuyên bố gì trong buổi họp báo.

Thứ hai là cách câu lạc bộ công bố khoản lót tay. Nếu một thương vụ được mô tả là "miễn phí" mà không có bất kỳ thông tin nào về phí ký kết, đó là dấu hiệu dòng tiền đang đi qua vùng tối.

Thứ ba là việc câu lạc bộ có công bố tổng nghĩa vụ lương theo mùa hay không. Rất ít đội ở V.League làm điều này. Đội nào bắt đầu làm, đội đó đang đi trước phần còn lại khoảng năm năm.

Nếu những tín hiệu đó thay đổi, thị trường sẽ đổi theo. Còn nếu không, chúng ta vẫn sẽ tiếp tục đọc những bản tin chuyển nhượng rất sôi động về những thương vụ có giá trị bằng không, trong một giải đấu mà tiền thật nằm ở một chỗ khác.